# Co zrobić z przeterminowanymi lekami i bateriami
Każdy to zna – podczas wiosennych porządków w łazience lub szafie nagle pojawia się cały zapas leków, których data ważności upłynęła dwa lata temu. W szufladzie przy telewizorze walają się kupki zużytych baterii, które leżą tam od zeszłych świąt i czekają, aż ktoś zdecyduje się coś z nimi zrobić. Pytanie, co zrobić z przeterminowanymi lekami i bateriami oraz gdzie je prawidłowo zanieść, dotyczy praktycznie każdego gospodarstwa domowego w Czechach, a mimo to wiele osób rozwiązuje je improwizując lub postępując błędnie. Leki lądują w koszu, baterie w odpadach komunalnych – a tymczasem obie te rzeczy powinny trafić zupełnie gdzie indziej.
Nie chodzi tylko o odpowiedzialność ekologiczną w abstrakcyjnym sensie. Chodzi o konkretny wpływ na zdrowie ludzi, jakość gleby i wody pitnej. Przeterminowane leki wyrzucone do zwykłych śmieci mogą trafić na wysypisko, gdzie ich substancje czynne przesączają się do wód gruntowych. Baterie zawierają metale ciężkie, takie jak rtęć, ołów czy kadm, które przy niewłaściwej utylizacji są w stanie zanieczyszczać środowisko przez dziesiątki lat. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) wielokrotnie ostrzega, że odpady farmaceutyczne należą do odpadów niebezpiecznych mających bezpośredni wpływ na zdrowie publiczne, i zaleca ich ścisłą regulację oraz selektywną zbiórkę.
Dlaczego przeterminowane leki to nie tylko „stary odpad"
Naturalne jest myślenie, że przeterminowany lek to po prostu rzecz, która przestała działać, a więc można ją bez obaw wyrzucić do kosza. Rzeczywistość jest jednak bardziej złożona. Leki po upływie daty ważności tracą co prawda swoją skuteczność, ale ich skład chemiczny może się zmieniać – niektóre substancje rozkładają się na produkty uboczne, które są toksyczne lub drażniące. Antybiotyki wyrzucone do odpadów przyczyniają się ponadto do rozwoju oporności na antybiotyki w środowisku, co jest jednym z największych globalnych problemów zdrowotnych współczesności. Według danych Europejskiej Agencji Środowiska substancje farmaceutyczne są coraz częściej wykrywane w europejskich ciekach i wodach gruntowych, a jednym z głównych źródeł jest właśnie niewłaściwa utylizacja leków w gospodarstwach domowych.
Weźmy konkretny przykład: rodzina z dziećmi kupuje podczas sezonu grypowego syropy, tabletki i krople. Część z nich zostaje zużyta, część pozostaje w apteczce i czeka na kolejny sezon. Po dwóch latach gromadzi się w niej kilkadziesiąt różnych preparatów. Jeśli wszystkie wyrzuci do kosza lub spłucze w toalecie – a spłukiwanie jest niestety nadal powszechnym zwyczajem – substancje chemiczne z nich trafią do oczyszczalni ścieków, gdzie nie wszystkie uda się zatrzymać. Efektem są śladowe ilości leków w wodzie pitnej, które co prawda nie powodują ostrego zatrucia, ale ich długoterminowy wpływ na ludzki organizm i ekosystemy wodne jest przedmiotem intensywnych badań i uzasadnionych obaw.
Właściwa droga jest prosta i bezpłatna: przeterminowane leki należą do apteki. W Czechach apteki są zobowiązane prawem do przyjmowania nieużywanych i przeterminowanych leków od mieszkańców, niezależnie od tego, gdzie zostały pierwotnie zakupione. Wystarczy przyjść z torebką starych leków i oddać je przy okienku. Farmaceuta przekazuje je następnie wyspecjalizowanej firmie, która zapewnia ich bezpieczną utylizację – najczęściej poprzez spalenie w spalarni odpadów niebezpiecznych. System ten działa w Czechach niezawodnie i jest całkowicie bezpłatny.
Oprócz aptek istnieją również punkty zbiórki odpadów niebezpiecznych, które przyjmują leki. Ich lista i godziny otwarcia są zazwyczaj dostępne na stronie internetowej danego miasta lub gminy. Duże miasta, takie jak Praga, Brno czy Ostrawa, regularnie organizują ponadto mobilne zbiórki odpadów niebezpiecznych bezpośrednio w poszczególnych dzielnicach, gdzie można oddać leki z ręki do ręki bez konieczności podróżowania do punktu zbiórki.
Wypróbuj nasze naturalne produkty
Baterie: mały przedmiot, duży wpływ
Baterie są jednym z najpowszechniejszych przedmiotów w każdym gospodarstwie domowym, a zarazem jednym z najbardziej problematycznych pod względem utylizacji. Przeciętne czeskie gospodarstwo domowe wyrzuca rocznie dziesiątki baterii – od małych baterii guzikowych w zegarkach i kalkulatorach, przez baterie paluszki w pilotach i zabawkach, aż po większe ogniwa w latarkach. Nie licząc akumulatorów z telefonów komórkowych, laptopów czy rowerów elektrycznych, które stanowią osobny rozdział.
Dlaczego baterie są tak problematyczne? Ponieważ zawierają substancje, które przy prawidłowym użytkowaniu są całkowicie bezpieczne, ale po niekontrolowanym uwolnieniu do środowiska powodują poważne szkody. Baterie alkaliczne zawierają wodorotlenek potasu, akumulatory niklowo-kadmowe są źródłem wysoce toksycznego kadmu, baterie litowe mogą w pewnych okolicznościach zapalić się lub eksplodować. Rtęciowe baterie guzikowe, choć dziś mniej powszechne niż dawniej, nadal krążą w gospodarstwach domowych i zawierają jeden z najniebezpieczniejszych metali. Jak powiedział chemik środowiskowy i popularyzator nauki Andrew Szasz: „Odpady niebezpieczne to nie problem przemysłu. To problem każdego z nas, bo każdy z nas produkuje je każdego dnia."
Gdzie więc oddać zużyte baterie? Sieć punktów zbiórki w Czechach jest zaskakująco gęsta i dostępna. Czerwone lub żółte pojemniki na zużyte baterie znajdziecie praktycznie w każdym supermarkecie, hipermarkecie, sklepie elektrycznym, drogerii lub na poczcie. Sklepy sprzedające baterie są zobowiązane prawem do zapewnienia ich zwrotu – dotyczy to również sklepów internetowych, które muszą informować klientów o tym, jak zwrócić baterie. Przegląd punktów zbiórki w okolicy można łatwo znaleźć na przykład na stronie ECOBAT, największego systemu zwrotu baterii w Czechach, który prowadzi tysiące punktów zbiórki w całym kraju.
Osobną kategorią są baterie z samochodów elektrycznych i rowerów elektrycznych – tak zwane akumulatory litowo-jonowe. Są one duże, ciężkie, a ich niewłaściwa utylizacja stwarza ryzyko pożaru. Nigdy nie powinny trafiać do pojemnika na zwykłe baterie ani do odpadów komunalnych. Właściwe postępowanie to zwrócenie się do sprzedawcy lub serwisu danego pojazdu, ewentualnie do specjalistycznych punktów zbiórki, które są wyposażone do obsługi takich odpadów.
Wiele osób odkłada zużyte baterie do szuflady z zamiarem „zabrania ich kiedyś". Taki zamiar jest chwalebny, ale realizacja bywa odkładana w nieskończoność. Praktycznym rozwiązaniem jest posiadanie w domu małego pojemnika lub woreczka przeznaczonego specjalnie na zużyte baterie – gdy się napełni, jest to naturalny sygnał do wyprawy do najbliższego punktu zbiórki. Taki nawyk mogą łatwo przyswoić sobie również dzieci, dla których segregacja odpadów jest naturalną częścią wychowania do odpowiedzialności wobec otaczającego świata.
Jak to zrobić praktycznie i bez zbędnego wysiłku
Prawidłowa utylizacja przeterminowanych leków i baterii nie musi być skomplikowana ani czasochłonna. Kluczem jest system i świadomość, że punkty zbiórki są naprawdę dostępne niemal wszędzie. Warto jednak podsumować najważniejsze zasady:
- Przeterminowane i nieużywane leki należą do apteki – dowolnej, bez opłat, bez dokumentów. Leków nigdy nie wyrzucaj do kosza ani nie spłukuj do toalety czy zlewu.
- Zużyte baterie należą do czerwonych lub żółtych pojemników w sklepach, drogeriach lub na poczcie. Akumulatory z elektroniki zwróć sprzedawcy lub oddaj w punkcie zbiórki.
- Leki ani baterie nie należą do żadnego kolorowego pojemnika na odpady segregowane – ani do papieru, ani do plastiku, ani do szkła. Są to odpady niebezpieczne i wymagają specjalnego traktowania.
- Punkty zbiórki odpadów są siatką bezpieczeństwa na wypadek, gdy w okolicy nie ma apteki ani odpowiedniego pojemnika – przyjmują jedno i drugie.
Cały system zwrotu leków i baterii w Czechach jest wynikiem europejskiego prawodawstwa i krajowych ustaw o odpadach, które stopniowo zaostrzają zasady postępowania z odpadami niebezpiecznymi. Ustawa nr 541/2020 Sb. o odpadach, która weszła w życie w 2021 roku, przyniosła szereg zmian i doprecyzowań właśnie w zakresie zwrotu produktów, w tym baterii i akumulatorów. Czechy zbliżają się tym samym do standardów najbardziej zaawansowanych krajów europejskich w dziedzinie gospodarki odpadami.
Warto wiedzieć, że prawidłowa utylizacja baterii bezpośrednio przekłada się na ich recykling. Ze zużytych baterii można odzyskać cenne materiały – cynk, mangan, nikiel, kobalt czy lit – które służą jako surowce do produkcji nowych baterii lub innych wyrobów. Recykling baterii to zatem nie tylko ekologiczny obowiązek, ale również ekonomicznie sensowny proces, który zmniejsza zależność przemysłu od wydobycia surowców pierwotnych. Według Komisji Europejskiej nowe europejskie rozporządzenia dotyczące baterii mają do 2030 roku znacznie zwiększyć udział materiałów z recyklingu w nowych bateriach.
Podobnie działa zwrot leków – firmy farmaceutyczne i apteki współpracują ze spalarniami, które wykorzystują energię cieplną ze spalania leków do produkcji energii elektrycznej lub ciepła. I tu obowiązuje zasada, że to, co wydaje się odpadem, przy właściwym postępowaniu może mieć jeszcze jakąś wartość lub przynajmniej minimalizować swój negatywny wpływ.
Żyjemy w czasach, gdy zrównoważony rozwój i odpowiedzialne zachowanie stają się coraz ważniejszymi wartościami – a wystarczy tak niewiele. Zanieść raz na jakiś czas torebkę starych leków do apteki i woreczek baterii do najbliższego sklepu. Te drobne kroki, zajmujące kilka minut, są częścią większego obrazu – świata, w którym odpady nie stanowią obciążenia dla przyrody, lecz surowiec na przyszłość.
