# Co skrývají endokrinní disruptory v kosmetice (Translation:) # Co kryją endokrynne substancje za
Każdego ranka większość z nas nakłada na skórę dziesiątki różnych substancji – krem do twarzy, dezodorant, szampon, pastę do zębów, makijaż. Niewielu z nas zdaje sobie sprawę, że niektóre z tych produktów mogą zawierać związki, które po cichu ingerują w jeden z najbardziej wrażliwych układów ludzkiego ciała – hormonalny. Substancje zaburzające gospodarkę hormonalną w kosmetykach to temat, który naukowcy śledzą od kilku dekad, a mimo to w codziennym życiu mówi się o nim zaskakująco mało. Czas to zmienić.
Układ hormonalny funkcjonuje jak wyrafinowana sieć komunikacyjna. Hormony – chemiczni posłańcy – krążą w krwiobiegu i regulują wszystko, od metabolizmu przez nastrój aż po reprodukcję. Problem pojawia się w momencie, gdy do tego układu wkradają się obce cząsteczki, które naśladują hormony, blokują je lub w inny sposób zakłócają ich naturalne działanie. To właśnie te substancje nazywamy endokrynnymi substancjami zaburzającymi, czyli disruptorami hormonalnymi. A kosmetyki są jednym z najczęstszych źródeł ich wnikania do organizmu – i to codziennie, wielokrotnie, przez całe życie.
Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) w swoich raportach wielokrotnie ostrzega, że narażenie na substancje zaburzające gospodarkę hormonalną może wiązać się z całym szeregiem problemów zdrowotnych: od zaburzeń płodności przez choroby tarczycy aż po niektóre rodzaje nowotworów hormonozależnych. Przy czym najbardziej narażoną grupą nie są dorośli, lecz kobiety w ciąży, niemowlęta i dzieci, których układ hormonalny dopiero się rozwija.
Wypróbuj nasze naturalne produkty
Które substancje stanowią rzeczywisty problem?
Gdy pada sformułowanie „chemikalia w kosmetykach", wielu wyobraża sobie nieokreślone zagrożenie bez konkretnej twarzy. W rzeczywistości istnieją jednak dobrze udokumentowane grupy substancji, których obecność w produktach kosmetycznych budzi uzasadnione obawy. Poznanie ich nazw to pierwszy krok do tego, by konsument mógł przeczytać skład na opakowaniu i podjąć świadomą decyzję.
Parabeny są prawdopodobnie najbardziej znанymi przedstawicielami substancji zaburzających gospodarkę hormonalną w kosmetykach. Stosowane są jako środki konserwujące w kremach, szamponach, odżywkach i makijażu, ponieważ skutecznie hamują wzrost bakterii i pleśni. Na etykietach rozpoznasz je łatwo: methylparaben, ethylparaben, propylparaben, butylparaben. Badania opublikowane między innymi w specjalistycznym czasopiśmie Journal of Applied Toxicology wykazały, że parabeny naśladują aktywność estrogenów w organizmie, przy czym najsilniejszą aktywność estrogenną wykazują butylparaben i propylparaben. Unia Europejska wprawdzie zakazała lub ograniczyła stosowanie niektórych parabenów (zwłaszcza izobutyloparabenu i izoprotyloparabenu), jednak methylparaben i ethylparaben są nadal dozwolone i powszechnie stosowane.
Równie kontrowersyjną grupą są ftalany. Substancje te występują w kosmetykach najczęściej jako zmiękczacze i utrwalacze zapachu – i właśnie dlatego tak trudno je wykryć na etykietach. Producenci nie muszą bowiem podawać składu mieszanek zapachowych, więc ftalany mogą kryć się pod zbiorczym oznaczeniem „parfum" lub „fragrance". Ftalan dietylu (DEP), który jest najszerzej stosowany w kosmetykach, został wprawdzie uznany za mniej ryzykowny niż jego krewni (np. DEHP, który jest zakazany w UE), jednak niektóre badania sugerują jego negatywny wpływ na układ rozrodczy, zwłaszcza u mężczyzn.
Kolejną substancją, o której warto mówić, jest bisfenol A (BPA). Choć BPA kojarzony jest przede wszystkim z tworzywami sztucznymi, może występować również w opakowaniach kosmetycznych i niektórych formulacjach. Jest to substancja o udowodnionej aktywności estrogennej, która w Unii Europejskiej została zakazana w całej gamie produktów przeznaczonych dla dzieci. Badania pokazują, że BPA przenika przez skórę, dlatego jego obecność w kosmetykach nie jest bez znaczenia.
Osobnym rozdziałem są filtry UV, a konkretnie związki organiczne takie jak benzofenon-3 (oksybenzon), 4-methylobenzylidene camphor (4-MBC) czy oktynoksat. Substancje te dodawane są do kremów przeciwsłonecznych, ale także do wielu kremów dziennych z ochroną SPF, pomadek i podkładów. Badania Narodowego Instytutu Zdrowia (NIH) w USA wykazały, że oksybenzon po nałożeniu na skórę wchłania się do krwiobiegu w mierzalnych stężeniach. Badania na zwierzętach sugerują ponadto jego zdolność do zaburzania funkcji tarczycy i hormonów rozrodczych. Stan Hawaje, w celu ochrony ekosystemów morskich, zakazał kremów przeciwsłonecznych zawierających oksybenzon i oktynoksat – a sama ta decyzja wiele mówi o potencjale tych substancji do wpływania na żywe organizmy.
Nie można też pominąć triclosanu, substancji antybakteryjnej, która jeszcze niedawno znajdowała się w pastach do zębów, mydłach i dezodorantach. W USA Urząd ds. Żywności i Leków (FDA) zakazał jej w 2017 roku w preparatach do mycia rąk, jednak w niektórych innych produktach może być nadal obecna. Triclosan był wielokrotnie łączony z zaburzeniami funkcji tarczycy i w warunkach laboratoryjnych wykazał zdolność do wpływania na poziom hormonów.
Wreszcie mamy grupę substancji określanych jako syntetyczne piżma (np. galaxolid lub tonalid), stosowanych jako składniki zapachowe w perfumach, środkach piorących i kosmetykach. Substancje te gromadzą się w tkance tłuszczowej i mleku matki, a badania sugerują ich potencjał do zaburzania równowagi hormonalnej. Jako przykład z życia wzięty posłuży sytuacja krajów skandynawskich, gdzie organy regulacyjne zaczęły monitorować te substancje w ramach nadzoru nad chemikaliami w ludzkim ciele – a wyniki wykazały ich obecność praktycznie u wszystkich badanych osób, niezależnie od wieku.
Jak się w tym odnaleźć i co z tym zrobić?
Przeczytanie składu produktu kosmetycznego może być dla nieświadomego konsumenta równie zrozumiałe jak czytanie starożytnego tekstu. Istnieją jednak proste narzędzia i podejścia, które znacznie ułatwiają tę sytuację.
Europejska baza danych składników kosmetycznych CosIng, zarządzana przez Komisję Europejską, umożliwia wyszukanie dowolnej substancji zawartej w kosmetykach i sprawdzenie, czy podlega jakimś ograniczeniom. Równie przydatna jest aplikacja i strona internetowa INCI Beauty, która analizuje skład kosmetyków wprowadzony przez użytkownika i zwraca uwagę na potencjalnie problematyczne substancje. Narzędzia te nie są doskonałe, a naukowa debata na temat bezpiecznych limitów narażenia wciąż trwa, jednak jako pierwsze rozeznanie sprawdzają się niezawodnie.
Jak to wygląda w praktyce? Weźmy przykład rodziny z małym dzieckiem. Rodzice używają dla dziecka szamponu dla niemowląt, mleczka do ciała i kremu przeciwsłonecznego – produktów, które na pierwszy rzut oka przeznaczone są dla najbardziej wrażliwych. Mimo to, po prostym sprawdzeniu składu na wymienionych wyżej platformach, mogą odkryć, że niektóre z tych produktów zawierają parabeny lub organiczne filtry UV. To nie katastrofa, ale informacja, która pozwala dokonywać innych wyborów.
„Bezpieczeństwo nie oznacza zerowego ryzyka. Oznacza świadomą decyzję" – mówi toksykolog i autorka książki o chemikaliach w codziennym życiu.
Przy wyborze kosmetyków warto zwracać uwagę na produkty certyfikowane według standardów ekologicznych, takich jak COSMOS Organic, NATRUE czy Ecocert. Certyfikaty te nie są wprawdzie gwarancją absolutnego bezpieczeństwa, ale ich standardy wprost wykluczają całą gamę syntetycznych konserwantów, składników zapachowych i innych potencjalnie problematycznych substancji. Certyfikowana naturalna i ekologiczna kosmetyka stanowi więc praktyczne rozwiązanie dla tych, którzy nie chcą spędzać godzin na studiowaniu nazw INCI.
Warto też zaznaczyć, że „naturalny" nie oznacza automatycznie „bezpieczny", a „syntetyczny" nie oznacza automatycznie „szkodliwy". Niektóre naturalne olejki eteryczne mogą wywoływać alergie, podczas gdy wiele substancji syntetycznych jest dobrze przebadanych i bezpiecznych. Kluczem nie jest ślepe zaufanie do jednego lub drugiego obozu, lecz krytyczne myślenie poparte dostępnymi danymi.
Ważną rolę odgrywa również skumulowany efekt narażenia. Jednorazowe nałożenie kremu z parabenem nie wywoła żadnego mierzalnego efektu. Problem pojawia się wtedy, gdy człowiek każdego dnia używa dziesięciu różnych produktów zawierających te same lub podobne substancje, i to przez lata lub dziesięciolecia. To właśnie to skumulowane, przewlekłe narażenie najbardziej niepokoi naukowców – i jednocześnie jest najtrudniejsze do zmierzenia w klasycznych badaniach toksykologicznych, które zazwyczaj testują działanie poszczególnych substancji w izolacji.
Środowisko naukowe jest świadome tego problemu. Koncepcja „cocktail effect", czyli efektu koktajlu, opisuje sytuację, w której kombinacja kilku substancji o niskiej indywidualnej toksyczności może wywierać synergiczny efekt znacznie przekraczający sumę ich indywidualnych działań. Badania Europejskiej Agencji Chemikaliów (ECHA) w tej dziedzinie wciąż trwają, a ich wyniki są stopniowo odzwierciedlane w przepisach prawnych.
Konsumenci, którzy chcą zminimalizować narażenie na substancje zaburzające gospodarkę hormonalną w kosmetykach, mogą zacząć po prostu: uprościć swoją rutynę pielęgnacyjną. Mniej produktów oznacza mniej potencjalnych źródeł problematycznych substancji. Zastąpienie syntetycznego dezodorantu naturalną alternatywą, wybór kremu przeciwsłonecznego z mineralnymi filtrami UV (tlenek cynku, dwutlenek tytanu) zamiast organicznych, czy sięgnięcie po certyfikowaną naturalną kosmetykę tam, gdzie to możliwe – to kroki, które nie wymagają ani wielkiego wysiłku, ani dramatycznych zmian w stylu życia.
Substancje zaburzające gospodarkę hormonalną w kosmetykach nie są straszakiem mającym wywoływać panikę. Są wezwaniem do większej uważności i świadomości – a zarazem przypomnieniem, że to, co nakładamy na skórę każdego dnia, jest dalekie od neutralności, jaką mogłoby się wydawać. Nauka w tej dziedzinie szybko postępuje, regulacje zaostrzają się, a rynek bezpieczniejszych kosmetyków rośnie. Konsument ma dziś więcej narzędzi niż kiedykolwiek wcześniej – i to dobra wiadomość.
