Ekologiczne gotowanie, które zmniejszy ilość odpadów w kuchni, bez konieczności ograniczania się
Gotowanie jest dla wielu gospodarstw domowych największą codzienną „fabryką” odpadów – i często nie chodzi nawet o opakowania z importu czy egzotyczne produkty, ale o zupełnie zwyczajne rzeczy: zwiędłe warzywa, czerstwy chleb, kubeczki po jogurcie, plastikowe torebki po bułkach, papierowe ręczniki, które można zastąpić jedną ściereczką. Tymczasem ekologiczne gotowanie nie musi oznaczać żadnej kuchennej ascezy ani godzin planowania. Wystarczy zmienić kilka nawyków i nagle okazuje się, że ekologiczne gotowanie to właściwie powrót do tego, jak gospodarstwa domowe funkcjonowały „od zawsze”: wykorzystać maksimum z tego, co już jest w domu, kupować z rozwagą i gotować tak, aby nic nie kończyło niepotrzebnie w koszu.
Może to także kwestia spokoju. Kiedy gotuje się z myślą o gotowaniu bez odpadów, kuchnia zwykle jest bardziej uporządkowana, lodówka bardziej przejrzysta, a jedzenie przestaje ginąć w zapomnianych pojemnikach. A kto by nie chciał otworzyć lodówki i od razu wiedzieć, co z niej dzisiaj powstanie – bez stresu, bez biegania do sklepu i bez poczucia, że znowu coś się wyrzuciło?
Wypróbuj nasze naturalne produkty
Ekologiczne gotowanie: jak gotować bez odpadów, nie czując się „ograniczonym"
Zaczyna się to już od tego, jak myśli się o jedzeniu. Gotowanie bez zbędnych odpadów to w dużej mierze kwestia zapobiegania: mniej zakupów „na zapas”, więcej gotowania z tego, co jest akurat dostępne, oraz bardziej przemyślana praca z resztkami. Według FAO (Organizacja Narodów Zjednoczonych ds. Wyżywienia i Rolnictwa) znacząca część żywności jest wyrzucana jeszcze zanim zostanie zjedzona – a w gospodarstwach domowych często jest to spowodowane złym planowaniem, przechowywaniem lub zbyt rygorystycznym traktowaniem daty przydatności do spożycia. W praktyce oznacza to, że największym „eko trikiem” nie jest żaden tajny składnik, ale zwykła uwaga.
Dobrze sprawdza się prosta zasada: najpierw gotuje się z tego, co już jest w domu, a dopiero potem robi się zakupy. Czasem wystarczy pięć minut: szybka kontrola lodówki i spiżarni, notatka w telefonie, co trzeba zużyć jako pierwsze, a dopiero potem decyzja, co będzie gotowane. To często różnica między kuchnią, w której regularnie się wyrzuca, a kuchnią, w której dania prawie bez odpadów dzieją się niejako naturalnie.
Z życia wzięte: w przeciętnym gospodarstwie domowym łatwo może się zdarzyć, że zostanie połowa kalafiora, dwie marchewki, otwarta śmietana i kilka plasterków twardniejącego chleba. W „klasycznym” trybie może to skończyć się tak, że kupi się nowe składniki na konkretny przepis, a resztki zostaną odsunięte na później. W trybie ekologicznego gotowania jest na odwrót: kalafior i marchewka trafiają do kremowej zupy, śmietana ją łagodzi, a chleb przekształca się w grzanki lub bułkę tartą. Rezultat? Jedno pełnowartościowe danie, minimum odpadów i często także przyjemna oszczędność.
A potem są opakowania. Kto chce gotować ekologicznie, szybko odkryje, że najwięcej odpadów powstaje jeszcze przed gotowaniem – podczas zakupów. Świetnie sprawdzają się wielokrotnego użytku woreczki na pieczywo i warzywa, pojemniki na delikatesy czy własne pudełko na ser. Nie trzeba być doskonałym, ale każda ponownie użyta torba jest małym krokiem do tego, aby ekologiczne gotowanie: jak gotować bez odpadów nie stało się tylko ładnym hasłem.
„Najlepszy odpad to ten, który w ogóle nie powstaje.”
To zdanie często powtarza się w społeczności zero waste – i w kuchni ma wyjątkowo dobry sens.
Wskazówki dotyczące gotowania bez zbędnych odpadów, które działają na co dzień
Kiedy mówi się „wskazówki dotyczące gotowania bez odpadów”, ludzie czasami wyobrażają sobie skomplikowane procedury lub ekstremalny minimalizm. W rzeczywistości chodzi o drobiazgi, które można wprowadzać stopniowo. A przede wszystkim: najlepiej działają te, które dostosowują się do konkretnego gospodarstwa domowego, jego rytmu i gustu.
Pierwszym dużym pomocnikiem jest zamrażarka. Nie jako magazyn zapomnianych torebek, ale jako narzędzie planowania. Został ugotowany ryż? Zamraża się w porcjach i następnym razem będzie szybki smażony ryż z warzywami. Został pęczek ziół, który nie zdąży dojść? Posiekać, wymieszać z odrobiną oleju, zamrozić w foremce do lodu i mamy aromatyczne „kostki” do zupy lub na patelnię. Przejrzałe banany? Do zamrażarki na smoothie lub chleb bananowy.
Druga rzecz to praca ze skórkami i obrzynkami. Nie wszystko trzeba jeść (i już na pewno nie za wszelką cenę), ale wiele części, które zwykle są wyrzucane, ma swoje miejsce w kuchni. Naci z marchwi lub rzodkiewki można użyć do pesto, bulionu lub pasty. Skórki z dobrze umytych ziemniaków można upiec na chrupiąco jak chipsy. Obrzynki z warzyw (cebula, marchew, pietruszka, seler) można zbierać do pojemnika w zamrażarce i raz na jakiś czas ugotować z nich domowy bulion warzywny. To niepozorna zmiana, ale właśnie takie nawyki przenoszą ekologiczne gotowanie z teorii do praktyki.
Trzeci punkt to „inteligentne” przechowywanie. Ile razy wyrzuca się sałatę tylko dlatego, że była w plastikowym opakowaniu i zaparzyła się? Pomaga proste rozwiązanie: umyte liście osuszyć, włożyć do pojemnika i dodać papierowy ręcznik lub czystą materiałową ściereczkę, która złapie wilgoć (a potem się wypierze). Podobnie zioła dłużej wytrzymają w słoiku z odrobiną wody, przykryte lekko torebką – lub posiekane i zamrożone. A pieczywo? Część do chlebaka, część od razu do zamrażarki, aby nie trzeba było „dojadać” tylko dlatego, że jutro by stwardniało.
Czwarty punkt to rozróżnienie „minimalnej trwałości” i „zużyć do”. Przy wielu produktach ludzie automatycznie wyrzucają po dacie, mimo że są w porządku. Tymczasem przy „minimalnej trwałości” często wystarczy użyć zmysłów: spojrzeć, powąchać, spróbować. Dla szerszego kontekstu przydatne może być np. wyjaśnienie od Europejskiego Urzędu ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) w temacie marnotrawienia żywności i bezpieczeństwa. Oczywiście, przy mięsie i wrażliwych produktach ostrożność jest wskazana – ale przy ryżu, makaronach, roślinach strączkowych czy czekoladzie rzeczywistość jest często dużo bardziej łaskawa, niż ludzie się obawiają.
I w końcu piąty punkt: gotowanie „na ciąg dalszy”. Jedno gotowanie może przygotować grunt dla kolejnych dwóch posiłków. Upiecze się blacha korzennego warzywa? Część to dodatek, część następnego dnia zmiksować do kremowej zupy. Ugotuje się soczewicę? Raz jest z ryżem, drugi raz jako pasta z musztardą i kiszonym ogórkiem. To właśnie jest sedno tego, czego ludzie szukają pod hasłem „ekologiczne gotowanie: jak gotować bez odpadów” – nie doskonałość, ale system, który oszczędza czas i surowce.
Jedyna lista, która jest tego warta: „ratunkowe” kombinacje z resztek
- Zwiędłe warzywa + bulion/ woda + przyprawy = kremowa zupa (złagodzi ją rośliny strączkowe, ziemniak lub trochę śmietany)
- Starsze pieczywo = grzanki, żemlovka, bułka tarta, tosty
- Resztki ryżu/ziemniaków/makaronu = szybka patelnia w stylu „co dom dał” (jajko, warzywa, tofu, cokolwiek)
- Przejrzałe owoce = smoothie, kompot, pieczone owoce, babka
- Rośliny strączkowe z poprzedniego dnia = sałatka, kotleciki, pasta
Proste wskazówki i przepisy na dania prawie bez odpadów
Przepisy na gotowanie bez zbędnych odpadów mają jedną wspólną cechę: są elastyczne. Nie wymagają dokładnie 280 gramów czegoś, co trzeba kupić w plastiku, ale zakładają, że w domu jest „coś” – i z tego da się dobrze ugotować. W tym tkwi ich urok i praktyczność.
Świetnym przykładem jest „lodówkowe” risotto. Podstawą może być ryż (nawet ten z wczoraj), cebula i jakiekolwiek warzywa, które trzeba zużyć: kawałek pora, kilka pieczarek, resztka dyni, ostatnia garść groszku z zamrażarki. Jeśli jest bulion, świetnie, jeśli nie, posłuży nawet woda z odrobiną pasty miso lub ziołami. Na koniec dodaje się to, co daje potrawie „kropkę”: łyżka masła, trochę sera, łyżeczka musztardy lub sok z cytryny. Wynik smakuje za każdym razem inaczej, ale zasada jest taka sama: wydobyć maksimum z tego, co już jest w domu.
Podobnie działają placuszki i kotleciki „z resztek”. Ugotowane ziemniaki, resztki soczewicy lub ciecierzycy, trochę tartej marchewki, przyprawy i spoiwo (jajko, lniane „jajko”, trochę mąki). Powstaje danie, które można jeść na ciepło i zimno, zabrać ze sobą, a przede wszystkim – zużywa składniki, które inaczej skończyłyby w koszu. A kto kiedykolwiek zastanawiał się, co zrobić z otwartym kubeczkiem kwaśnej śmietany, doceni także prosty dip: śmietana, czosnek, sól, zioła lub resztka pesto.
Bardzo „zero waste” jest także domowa kuchnia past. Resztki pieczonych warzyw miksuje się z oliwą z oliwek i cytryną, resztki roślin strączkowych z czosnkiem i kminkiem, resztka twardszego sera trze się i dodaje do twarogu. Pasta to idealny sposób, aby uratować mniejsze ilości składników – a na dodatek można ją łatwo zjeść z pieczywem, które nie jest już całkiem świeże.
Kiedy przychodzi do słodkości, ekologiczne gotowanie zaskakująco często spotyka się z najzwyklejszym domowym pieczeniem. Chleb bananowy, piernik, szarlotka – to wszystko są przepisy, które powstały także jako odpowiedź na nadwyżki. Przejrzałe banany, jabłka, które już nie są chrupkie, resztki orzechów z dna torby. A jeśli ktoś nauczy się postrzegać „niedoskonałe” owoce jako surowiec, a nie jako problem, odpady zmniejszą się niemal automatycznie.
Ekologiczne gotowanie to jednak nie tylko kwestia żywności. Chodzi także o to, jak w kuchni obchodzi się z energią i wodą. Pokrywka na garnku to nie szczegół – skraca gotowanie i oszczędza energię. Czajnik do wody na makaron bywa bardziej oszczędny niż podgrzewanie dużego garnka zimnej wody. A zamiast jednorazowych ręczników można sięgnąć po ściereczki wielokrotnego użytku. To drobne rzeczy, które w sumie zmieniają się w odczuwalną różnicę, a jednocześnie nie wymagają żadnego heroizmu.
Do tego wszystkiego naturalnie pasuje także kompostowanie czy vermikompost, jeśli jest na to miejsce. Nie każdy ma ogród, ale nawet w mieszkaniu można lepiej rozwiązać kwestię bioodpadów niż wyrzucanie ich do kosza na odpady zmieszane. A kiedy coś już naprawdę nie da się zużyć, warto przynajmniej oddać to z powrotem do obiegu jako składniki odżywcze. Zresztą Komisja Europejska w ramach tematu marnowania żywności od dawna podkreśla, że zapobieganie to pierwszy krok, ale sensowne gospodarowanie resztkami jest tuż za nim.
Może nasuwa się pytanie: czy gospodarstwo domowe musi być idealnie „zero waste”, aby to miało sens? Nie musi. W kuchni często działa podejście „trochę lepiej niż wczoraj”. Jeden tydzień udaje się ograniczyć jednorazowe opakowania, kolejny tydzień poprawia się planowanie i przestaje się wyrzucać zioła, potem odkrywa się urok zamrażarki i resztkowych zup. I nagle okazuje się, że proste wskazówki i przepisy na dania prawie bez odpadów nie są żadną specjalną dyscypliną, ale normalnym, sprytnym sposobem na gotowanie i jedzenie.
Kiedy ekologiczne gotowanie staje się nawykiem, zmienia się także koszyk zakupowy: więcej sezonowych składników, więcej produktów luzem do własnych opakowań, mniej impulsywnych „okazji”, które potem leżą w lodówce bez planu. A przede wszystkim zmienia się stosunek do jedzenia – przestaje być oczywistością, że coś „nie wyszło” i dlatego trzeba to wyrzucić. W kuchni na nowo pojawia się kreatywność, która nie polega na skomplikowanych przepisach, ale na tym, że z prostych rzeczy można zrobić coś dobrego. I to jest być może najprzyjemniejsza część całej zmiany: odpadów ubywa, ale radość z gotowania często rośnie.
