Łożysko jako narząd zasługuje na większą uwagę
Łożysko jest jednym z najbardziej niezwykłych narządów, jakie ludzkie ciało kiedykolwiek tworzy – a mimo to mówi się o nim zaskakująco mało. Powstaje wraz z ciążą, przez całe dziewięć miesięcy pełni niezastąpioną funkcję, a po porodzie zazwyczaj zostaje cicho odłożone na bok, zanim większość świeżo upieczonych mam zdąży uświadomić sobie, co właściwie opuszcza ich ciało. Tymczasem jest to narząd, który zasługuje na znacznie większą uwagę – i to nie tylko z biologicznego punktu widzenia.
Wypróbuj nasze naturalne produkty
Łożysko jako narząd: co właściwie robi?
Łożysko zaczyna się rozwijać krótko po zagnieżdżeniu jajeczka w błonie śluzowej macicy i pod koniec pierwszego trymestru przejmuje kluczową rolę w zaopatrywaniu płodu. Działa jak most między matką a dzieckiem – przenosi tlen, składniki odżywcze, przeciwciała i hormony, jednocześnie odprowadzając produkty przemiany materii i dwutlenek węgla z powrotem do krwiobiegu matki. Jest to w zasadzie tymczasowy, lecz niezwykle wydajny filtr, regulator i centrum komunikacyjne w jednym.
To, co w łożysku jest naprawdę fascynujące, to jego rola immunologiczna. Łożysko aktywnie chroni płód przed układem odpornościowym matki, który w przeciwnym razie mógłby rozpoznać go jako ciało obce i zaatakować. Tworzy swego rodzaju immunologiczne zawieszenie broni – a przy tym samo produkuje hormony, takie jak progesteron czy ludzka gonadotropina kosmówkowa (hCG), która stanowi podstawę testów ciążowych. Według informacji Światowej Organizacji Zdrowia prawidłowe funkcjonowanie łożyska ma kluczowe znaczenie dla zdrowego rozwoju płodu, a związane z nim powikłania należą do głównych przyczyn śmiertelności okołoporodowej na całym świecie.
Łożysko osiąga w chwili porodu średnią wagę około 500 gramów i ma charakterystyczny kształt przypominający dysk lub płaski placek – zresztą właśnie stąd pochodzi jego nazwa, łacińskie słowo placenta oznacza dosłownie „płaski placek". Po urodzeniu dziecka następuje tak zwany trzeci okres porodu, podczas którego dochodzi do wydalenia łożyska. Położne rutynowo je oglądają, aby upewnić się, że w macicy nie pozostały żadne resztki tkanki, które mogłyby spowodować krwawienie lub infekcję.
Co dzieje się z łożyskiem w szpitalach położniczych?
Tu następuje moment, którego wiele kobiet w ogóle nie rejestruje – a chodzi przecież o decyzję dotyczącą bezpośrednio ich ciała. W większości polskich szpitali położniczych łożysko po rutynowej kontroli jest traktowane jako odpad biologiczny i utylizowane zgodnie z odpowiednimi przepisami sanitarnymi dotyczącymi postępowania z materiałem biologicznym. Kobiety rzadko o nie pytają, personel rzadko proponuje jego obejrzenie, i tak jeden z najważniejszych narządów ciąży po cichu staje się częścią szpitalnych odpadów.
Sytuacja jednak powoli się zmienia. Wraz z rosnącym zainteresowaniem porodem naturalnym, świadomym rodzicielstwem i alternatywnymi podejściami do porodu coraz więcej kobiet zaczyna pytać, co dzieje się z łożyskiem i czy mają prawo je zatrzymać. Odpowiedź jest jednoznaczna: tak, mają Państwo do tego prawo. Łożysko jest częścią Państwa ciała i jeśli chcą Państwo zabrać je do domu, wystarczy o to poprosić – najlepiej wcześniej, najlepiej już w ramach planu porodu lub przy przyjęciu na salę porodową. Większość szpitali spełni tę prośbę bez problemu, choć dokładne warunki (na przykład pojemnik, do którego łożysko zostanie umieszczone) mogą się różnić.
Warto wiedzieć, że na świecie istnieją kultury, w których z łożyskiem związane są głęboko zakorzenione rytuały. Maorysi z Nowej Zelandii tradycyjnie grzebią łożysko w ziemi jako symbol więzi człowieka z ziemią przodków. W niektórych kulturach afrykańskich pochówek łożyska jest uroczystym aktem symbolizującym powitanie nowego życia. Z kolei w nowoczesnej zachodniej medycynie przez długie dziesięciolecia dominowało czysto pragmatyczne podejście: łożysko wykonało swoje zadanie, poród się skończył, można je wyrzucić.
Co możecie zrobić z łożyskiem
Jeśli zdecydują się Państwo zatrzymać łożysko, otwiera się przed Państwem zaskakująco szeroka gama możliwości – od głęboko symbolicznych po praktyczne i naukowo badane.
Jedną z najpopularniejszych opcji w ostatnich latach stała się enkapsulacja łożyska, czyli jego przetworzenie w kapsułki, które matka następnie przyjmuje jako suplement diety. Zwolennicy tej praktyki twierdzą, że łożysko jest bogate w żelazo, hormony i czynniki wzrostu, które mogą pomóc w regeneracji po porodzie, złagodzić objawy depresji poporodowej i wspomóc laktację. Jest to praktyka z korzeniami w tradycyjnej medycynie chińskiej, gdzie łożysko – zwane zǐhé chē – stosowane jest od stuleci.
Należy jednak powiedzieć, że naukowe dowody na skuteczność enkapsulacji łożyska są jak dotąd ograniczone, a wyniki badań niejednoznaczne. Amerykańskie Towarzystwo Położników i Ginekologów (ACOG) w swoich zaleceniach stwierdza, że nie istnieją wystarczające dowody potwierdzające korzyści zdrowotne ze spożywania łożyska, i zwraca uwagę na potencjalne ryzyko związane z niewłaściwym jego przetwarzaniem. Mimo to wiele kobiet ocenia to doświadczenie pozytywnie, a zapotrzebowanie na certyfikowane specjalistki od enkapsulacji łożyska rośnie. Jeśli rozważają Państwo tę drogę, kluczowe jest zapewnienie, aby przetwarzania dokonała doświadczona osoba z certyfikatem sanitarnym i przy ścisłym przestrzeganiu warunków higienicznych.
Drugą popularną opcją jest pochówek łożyska – i to dosłownie. Wiele rodzin wybiera rytuał zasadzenia drzewa lub krzewu nad miejscem, gdzie łożysko zostało pochowane. Powstaje w ten sposób żywy pomnik nowego życia, który dziecko może kiedyś odwiedzić. To gest o głębokiej symbolice, który coraz więcej rodzin postrzega jako sensowne zamknięcie kręgu: z ciała wyłoniło się nowe życie, a część tego daru wraca do ziemi. Jak kiedyś trafnie ujęła to położna Jana Kovářová: „Łożysko to nie odpad. To narząd, który żywił dziecko, chronił je i kochał – i zasługuje na godne pożegnanie."
Niektórzy rodzice zamawiają wykonanie z łożyska artystycznego odcisku – łożysko przykłada się do papieru lub płótna i tworzy naturalny odcisk przypominający drzewo lub kwiat. Ten odcisk wiesza się następnie w domu jako pamiątkę ciąży. To piękny, nieinwazyjny sposób na zachowanie wspomnienia jednego z najważniejszych momentów w życiu rodziny.
Istnieje również możliwość przekazania łożyska celom naukowym. Łożysko jest dla naukowców niezwykle cennym materiałem – badane jest w kontekście stanu przedrzucawkowego, chorób autoimmunologicznych, badań onkologicznych oraz opracowywania nowych leków. Jeśli osobiste rytuały nie są Państwu bliskie, ale chcą Państwo, aby łożysko miało sens również po porodzie, zapytajcie w swoim szpitalu, czy współpracuje z ośrodkami badawczymi.
Jak się do tego przygotować?
Jeśli zastanawiają się Państwo nad tym, co zrobić ze swoim łożyskiem, najważniejsze jest, aby zacząć o tym rozmawiać odpowiednio wcześnie. Nie zapomnijcie uwzględnić tego tematu w swoim planie porodu i omówcie go z położną lub ginekologiem. Większość personelu medycznego jest dziś przyzwyczajona do takich pytań i nie będzie zdziwiona.
Jeśli planują Państwo enkapsulację, umówcie się wcześniej ze specjalistką, która przeprowadzi przetwarzanie – i upewnijcie się, że wiecie, jak prawidłowo przechowywać łożysko (zazwyczaj w czystym pojemniku z wieczkiem, w chłodnym miejscu) i jak jak najszybciej je przekazać. Czas ma znaczenie: im wcześniej łożysko zostanie przetworzone, tym lepiej zachowane zostaną jego składniki.
Do pochówku łożysko można przywieźć do domu w zamykanym pojemniku lub woreczku przeznaczonym do materiału biologicznego. Idealne jest pochowanie na głębokości co najmniej 30–50 centymetrów, aby zapobiec wykopaniu przez zwierzęta. Nad tym miejscem zasadźcie następnie drzewo, zioło lub krzew według własnego wyboru – popularne są na przykład jabłoń, bez lilak lub lawenda.
Cała debata wokół łożyska jest w rzeczywistości znacznie szersza niż tylko pytanie o to, co z nim fizycznie zrobić. To wezwanie do tego, aby kobiety przejęły większą świadomość i kontrolę nad własnym porodem i okresem poporodowym – aby pytały, informowały się i podejmowały decyzje w oparciu o swoje wartości. Łożysko jako narząd zasługuje na taką samą uwagę jak każda inna część ciała – a to, co z nim zrobicie, zależy wyłącznie od Was.
Niezależnie od tego, czy zdecydują się Państwo na enkapsulację, pochówek, artystyczny odcisk czy przekazanie nauce, jedno jest pewne: świadoma decyzja jest zawsze lepsza niż ciche przeoczenie. Ciąża i poród to jedne z najbardziej intensywnych fizycznych i emocjonalnych doświadczeń w życiu – a łożysko jest ich nieodłączną częścią, która zasługuje na to, by być dostrzeżona.
